डा. केदार कार्की

वरिष्ठ पशु चिकित्सक

सन् २०२६ को अप्रिल र मे महिनामा क्रमशः चीन र मङ्गोलियाले जारी गरेका आधिकारिक सूचनाहरूले पूर्वी एसियामा खोरेत अर्थात् ‘खुट्टा र मुखको रोग’ (एफएमडी) को नयाँ कडा भाइरस (एफएमडीभी) सेरोटाइप फैलिएको पुष्टि गरेका छन्। यससँगै दक्षिण र दक्षिण-पूर्वी एसियाली देशहरू उच्च सतर्कतामा रहेका छन्। यो नयाँ भाइरसले यस क्षेत्रका संवेदनशील पशुधनमा नयाँ चुनौती थपेको छ; किनभने यहाँका रैथाने पशुहरूमा यो प्रजातिविरुद्ध लड्ने कुनै प्रतिरोधात्मक क्षमता छैन। हाल यस क्षेत्रमा खोरेत रोग रोकथाम र नियन्त्रणका लागि सामान्यतया प्रयोग गरिँदै आएका खोपहरू ‘एफएमडी एसएटी-१’ (FMD SAT-1) भनिने यो नयाँ सेरोटाइपलाई सम्बोधन गर्न उपयुक्त र प्रभावकारी छैनन्।

पूर्वी एसियामा देखा परेको यो नयाँ र अत्यधिक संक्रामक खोरेतको ‘एसएटी-१’ सेरोटाइप चीनका सिनजियाङ र गान्सु लगायतका क्षेत्रहरूमा उल्लेखनीय रूपमा फैलिसकेको छ। यो प्रजाति मूल रूपमा उप-सहारा अफ्रिकामा उत्पन्न भएको हुनाले एसियाका स्थानीय पशुधनमा पहिलेदेखि यसको प्रतिरोध गर्ने क्षमता (इम्युनिटी) छैन र यहाँ उपलब्ध मानक स्थानीय खोपहरू यसका विरुद्ध अप्रभावी छन्। एसियामा ऐतिहासिक रूपमा खोरेतका ‘ओ’ (O) र ‘ए’ (A) सेरोटाइपहरूको मात्र बढी प्रकोप रहने गरेको भए तापनि, यो नयाँ ‘एसएटी-१’ स्ट्रेनको प्रवेशले गाईवस्तु, भेडा, बाख्रा र सुँगुरहरूका लागि गम्भीर खतरा पैदा गरेको छ। यस नयाँ भाइरसका कारण साना गाईवस्तु (बाच्छाबाच्छी, पाडापाडी) र भेडा-बाख्राका पाठापाठीहरूमा मृत्युदर ५० प्रतिशतसम्म पुगेको छ। विद्यमान राष्ट्रिय खोपहरूले मुख्यतया पुराना र परम्परागत सेरोटाइपहरूलाई मात्र लक्षित गर्ने हुनाले, आपत्कालीन रूपमा द्रुत प्रक्रिया (फास्ट-ट्र्याक) बाट नयाँ खोप उपलब्ध नगराए सम्म जनावरहरू ‘एसएटी-१’ विरुद्ध असुरक्षित रहनेछन्।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घको खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) ले चेतावनी दिँदै भनेको छ– “यदि यसलाई बेलैमा नियन्त्रण गरिएन भने ठूलो व्यापारिक अवरोधका साथै यस क्षेत्रमा वार्षिक ५ देखि ६ बिलियन अमेरिकी डलर बराबरको कृषि-उत्पादन नोक्सान हुन सक्छ।” यो भाइरस सीमापार सजिलै फैलिन सक्ने (अत्यधिक संक्रामक) प्रकृतिको छ। यो प्रकोप आधिकारिक रूपमा पुष्टि हुनु अगावै पशुधनको मूल्य शृङ्खला (भ्यालु चेन), प्रत्यक्ष पशु बजार तथा सीमापार व्यापारिक मार्गहरूका माध्यमबाट द्रुत गतिमा फैलिसक्छ।

खोरेत (एफएमडी) एक बहु-प्रजाति भाइरल रोग हो, जसले गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा र सुँगुर जस्ता खुर फाटेका (क्लोभेन-हूफ) पशुहरूलाई सङ्क्रमित तुल्याउँछ। यो रोग सीमा नाघेर तीव्र गतिमा फैलिन सक्ने भएकाले यसले ग्रामीण जनजीवन र जीविकोपार्जनलाई ठूलो जोखिममा पार्छ। विश्वभर खोरेतका सातवटा सेरोटाइपहरू रैथाने रूपमा रैछन्। यिनीहरूले उस्तै खालको लक्षण र सङ्क्रमण निम्त्याए पनि, कुनै एक सेरोटाइप विरुद्ध बनेको प्रतिरोधात्मक क्षमताले पशुलाई अर्को सेरोटाइपको सङ्क्रमणबाट जोगाउन सक्दैन। दक्षिण र दक्षिण-पूर्वी एसियामा यसअघि ‘ओ’, ‘ए’ र ‘एसिया-१’ (Asia-1) सेरोटाइपहरू मात्र फैलिरहेका थिए। तर, सन् २०२५ को सुरुवातदेखि नै ‘एफएमडी एसएटी-१’ भाइरस उप-सहारा अफ्रिकाको आफ्नो ऐतिहासिक क्षेत्रभन्दा बाहिर विस्तार हुँदै मध्य-पूर्व र काकेसस क्षेत्रमा समेत फैलिसकेको छ।

पशु स्वास्थ्यको क्षेत्रमा हालैका अन्य विकासक्रमले स्थितिलाई अझ प्रतिकूल बनाएको छ। दशकौँको सफल नियन्त्रण प्रयासपछि अमेरिकामा फेरि नयाँ ‘विश्व स्क्रूवर्म’ (New World Screwworm) रोग देखा परेको छ। यो सङ्क्रमण मध्य अमेरिका र मेक्सिको हुँदै उत्तरतर्फ फैलिरहेको छ।

यसका साथै, पहिले अफ्रिकामा मात्र सीमित रहेको खोरेतको ‘एसएटी-१’ सेरोटाइप अहिले एसिया र मध्य-पूर्वका अन्य क्षेत्रहरूमा पनि फैलिनु चिन्ताको विषय हो। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) का अनुसार यी घटनाहरूले पशुजन्य रोगहरू कति चाँडो सीमा पार गर्न सक्छन् र यसले खाद्य उत्पादन एवं अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा कस्तो गम्भीर जोखिम निम्त्याउँछ भन्ने कुरा स्पष्ट पारेको छ। अचेल विभिन्न देशहरूबीच जनावर, मानिस र पशुजन्य उत्पादनहरूको ओसारपसार निकै बढेको छ। उत्पादन प्रणालीमा आएको परिवर्तन, वातावरणीय दबाब तथा पशु चिकित्सा र निगरानी प्रणाली (सर्भिलेन्स) मा रहेका कमजोरीका कारण यस्ता रोग र कीराहरू तीव्र गतिमा फैलिन मद्दत पुगिरहेको छ। यी चुनौतीहरूलाई सामना गर्न देशहरूबीच सुधारिएको निगरानी, प्रारम्भिक पहिचान, सूचनाको आदानप्रदान र बलियो अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक छ।

“यी रोगहरूको प्रभाव पशु स्वास्थ्यमा मात्र सीमित रहँदैन; यसले कृषि उत्पादन, व्यापार र पर्यटन उद्योगलाई समेत प्रत्यक्ष असर गर्छ। यसले किसानको जीविकोपार्जनमा हानि पुर्‍याउँछ, खाद्य सुरक्षाको जोखिम बढाउँछ र कतिपय अवस्थामा मानव स्वास्थ्यमा समेत प्रत्यक्ष खतरा निम्त्याउन सक्छ।”

मनसुन र नेपालको सन्दर्भ
हाल देशका अधिकांश भागहरूमा मनसुनी वर्षा भइरहेको छ। मौसम विज्ञान विभागका अनुसार आगामी दिनहरूमा धेरैजसो क्षेत्रमा भारीदेखि मध्यम वर्षा हुने सम्भावना छ। तराई-मधेस क्षेत्रमा एक-दुई स्थानमा भारी वर्षासहित हल्कादेखि मध्यम र उप-हिमाली तथा मध्य-पहाडी क्षेत्रहरूमा निरन्तर हल्कादेखि मध्यम वर्षा भइरहेको छ। यस्तो ओसिलो मौसममा पशुधनमा विभिन्न रोग र सङ्क्रमणहरू फैलने सम्भावना निकै उच्च रहन्छ।

खोरेत (एफएमडी) खुर भएका जनावरहरूमा लाग्ने एक अत्यधिक संक्रामक र घातक भाइरल रोग हो। यो विशेष गरी गाई र भैँसी जस्ता दुग्धजन्य पशुहरूमा छिटो फैलिन्छ। यस रोगबाट प्रभावित पशुहरूको शारीरिक क्षमता, कार्यक्षमता र दूध उत्पादनमा तीव्र गिरावट आउँछ। सङ्क्रमण गम्भीर भएमा पशुको मृत्यु समेत हुन सक्छ, जसका कारण पशुपालक किसानहरूले ठूलो आर्थिक क्षति ब्यहोर्नुपर्छ। बाहिरी वातावरणमा हुने उच्च आर्द्रता (चिसोपन/ओस) र जनावर तथा मानिसहरूको बढ्दो आवतजावतका कारण यो रोग तीव्र रूपमा फैलिन्छ। यो रोग मुख्यतया ‘ओ’, ‘ए’, ‘सी’ र ‘एसिया-१’ प्रकारका भाइरसहरूबाट सर्ने गर्दछ। खोरेत एक संक्रामक रोग भएकाले यो सङ्क्रमित पशुको प्रत्यक्ष सम्पर्क, दूषित पानी, घाँस, दाना-अन्न, भाँडाकुँडा, दूध दुहुने व्यक्तिको हात र हावाका माध्यमबाट सहजै फैलिन्छ।

रोगका लक्षणहरू
यो रोगको भाइरसले पशुको जिब्रो, मुख र खुरको बीचको भागमा सङ्क्रमण गर्छ, जसले गर्दा पशुको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन जान्छ। यसका मुख्य लक्षणहरू यसप्रकार छन्:

-पशुलाई सहनै नसकिने गरी उच्च ज्वरो आउँछ।

-मुखभित्र, गिजा, जिब्रोको माथिल्लो र तल्लो भाग, ओठको भित्री पत्र र खुरहरूको बीचको खाली ठाउँमा साना-साना दानाहरू देखा पर्छन्, जुन पछि गएर ठूला फोकामा परिणत हुन्छन्।

-सङ्क्रमित पशुलाई घाउका कारण खाना र पानी निल्न निकै गाह्रो हुन्छ।

-पशुले खानपिउन छाड्छन् र सुस्त भएर बस्छन्।

-दुधालु पशुमा दूध उत्पादन ह्वात्तै घट्छ र जोत्ने वा भारी बोक्ने गोरु-साँढेको कार्यक्षमता पनि नष्ट हुन्छ।

रोकथाम र उपचारका उपायहरू
खोरेत एक विषाणुजन्य (भाइरल) रोग भएकाले यसको निश्चित उपचार छैन; यसको रोकथाम नै नियन्त्रणको एक मात्र प्रभावकारी उपाय हो। त्यसैले विगतका वर्षहरूमा जस्तै सरकारले यो पशु रोग नियन्त्रण गर्न सघन खोप अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। पशु सेवा विभाग (वा सम्बन्धित निकाय) का अधिकारीहरूले जिल्लाका सम्पूर्ण पशुपालक किसानहरूलाई यस रोगबाट आफ्ना पशुहरूलाई जोगाउन अनिवार्य रूपमा खोप लगाउन अपिल गरेका छन्।

यस रोगको जोखिमबाट बच्न र जनावरहरूलाई स्वस्थ राख्न लक्षण देखिने बित्तिकै तुरुन्तै पशु चिकित्सक वा प्राविधिकसँग परामर्श लिनुपर्छ। सङ्क्रमित पशुमा अन्य सेकेन्डरी ब्याक्टेरियल सङ्क्रमण फैलिन नदिन चिकित्सकको सल्लाह बमोजिम ‘डाइक्रिस्टाइसिन’ (Dicristicin) वा ‘अक्सिटेट्रासाइक्लिन’ (Oxytetracycline) जस्ता एन्टिबायोटिकहरू ५ देखि ७ दिनसम्म दिन सकिन्छ। पशुको खुर र मुखका घाउहरूलाई पोटास (Potassium Permanganate) वा फिटकिरी मिसाएको मनतातो पानीको घोलले सफा गरिदिनुपर्छ। साथै मुखको घाउमा ‘बोरो-ग्लिसरिन’ (Boro-Glycerin) र खुरको घाउमा एन्टिसेप्टिक लोसन वा मलमको प्रयोग गर्नु पर्दछ।

निष्कर्ष
रोगको प्रारम्भिक पहिचान र द्रुत निदान अत्यन्त आवश्यक छ। तर, यसका साथै राज्यसँग पशुहरूको ओसारपसार कहाँ भइरहेको छ र उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्र (हटस्पट) हरू कहाँ-कहाँ छन् भन्ने स्पष्ट तथ्याङ्क हुन जरुरी छ। प्रकोप पुष्टि हुनु अगावै भाइरस पशुधनको मूल्य शृङ्खला, व्यापारिक मार्ग, सीमा नाका र बजारहरूमा फैलिसक्ने भएकाले पूर्वतयारी आवश्यक हुन्छ।

विगतको अनुभवले के देखाउँछ भने, रोग महामारीका रूपमा फैलिसकेपछि लड्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिने पूर्वतयारी र रोकथामका उपायहरू अपनाउनु बढी प्रभावकारी र कम खर्चिलो हुन्छ। पशु स्वास्थ्य प्रणालीमा गरिने लगानीले अन्ततः किसानको जीविकोपार्जनको सुरक्षा गर्छ, आन्तरिक तथा बाह्य व्यापारलाई टेवा दिन्छ, खाद्य सुरक्षालाई सुदृढ बनाउँछ र समग्र कृषि-खाद्य प्रणालीको लचिलोपनलाई बढाउँछ। तसर्थ, विशेष गरी सङ्क्रमण सरेका र उच्च जोखिममा रहेका देश तथा क्षेत्रहरूले पशुधनको भरपर्दो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न किसान र स्थानीय समुदायहरूमाझ सचेतना जगाउने कार्यलाई तीव्रता दिनुपर्दछ।